علائم کم‌کاری و پرکاری تیروئید که اغلب نادیده گرفته می‌شوند (و زمان مناسب برای آزمایش)
بسیاری از افراد ماه‌ها یا حتی سال‌ها با علائم تیروئید زندگی می‌کنند، بدون اینکه بدانند منشأ آن‌ها غده‌ی کوچک پروانه‌ای‌شکل جلوی گردن است. دلیلش ساده است: علائم تیروئید معمولاً مبهم و تدریجی هستند و به‌راحتی به استرس، کم‌خوابی، افزایش سن یا شلوغی زندگی نسبت داده می‌شوند. در این مقاله علائمی را مرور می‌کنیم که اغلب نادیده گرفته می‌شوند و توضیح می‌دهیم چه زمانی بهتر است آزمایش بدهید.
تیروئید چه کاری انجام می‌دهد؟
تیروئید با ترشح هورمون‌های T3 و T4 سرعت سوخت‌وساز بدن را تنظیم می‌کند. این هورمون‌ها روی ضربان قلب، دمای بدن، هضم غذا، وزن، خلق‌وخو، پوست و مو و حتی چرخه‌ی قاعدگی اثر دارند. وقتی تولید این هورمون‌ها کم شود (کم‌کاری) یا زیاد شود (پرکاری)، تقریباً همه‌ی بخش‌های بدن تحت تأثیر قرار می‌گیرند.
علائم نادیده‌گرفته‌شده‌ی کم‌کاری تیروئید
در کم‌کاری، «همه‌چیز کند می‌شود». علاوه بر علائم شناخته‌شده مثل افزایش وزن و سرمازدگی، این موارد کمتر به تیروئید ربط داده می‌شوند:
- خستگی مداوم که با خواب کافی هم برطرف نمی‌شود
- مه مغزی: فراموشی، کندی تفکر و ضعف تمرکز، به‌ویژه در افراد مسن که گاهی با زوال حافظه اشتباه گرفته می‌شود
- یبوست مزمن که به رژیم و آب و فیبر پاسخ نمی‌دهد
- ریزش مو، به‌خصوص کم‌پشت شدن انتهای ابروها، و خشکی و شکنندگی مو و ناخن
- خشکی پوست و زبری آن
- گرفتگی عضلات، درد مفاصل و گزگز دست‌ها
- بی‌نظمی قاعدگی یا مشکل در باردارشدن
- کاهش میل جنسی
- افسردگی یا کاهش انگیزه
- بم شدن یا گرفتگی صدا و احساس پُری در گردن
- بالا رفتن کلسترول بدون علت مشخص در آزمایش خون
نکته‌ی مهم این است که هیچ‌کدام از این علائم به‌تنهایی تشخیص‌دهنده نیستند، ولی وقتی چند مورد همزمان وجود دارد، بررسی تیروئید منطقی است.
علائم نادیده‌گرفته‌شده‌ی پرکاری تیروئید
در پرکاری، «همه‌چیز تند می‌شود» و بدن مثل موتوری است که دائم در دور بالا کار می‌کند. علائم کمتر شناخته‌شده:
- اضطراب، بی‌قراری و زودرنجی که گاهی با اختلال اضطرابی اشتباه گرفته می‌شود
- لرزش ظریف دست‌ها
- تپش قلب و ضربان نامنظم، حتی در حالت استراحت
- کم‌خوابی و بیدار شدن‌های مکرر
- تعریق زیاد و عدم تحمل گرما
- کاهش وزن با وجود اشتهای خوب یا حتی زیاد
- اسهال یا افزایش دفعات اجابت مزاج
- ضعف عضلانی، به‌ویژه در ران‌ها و بازوها (مثلاً دشواری بالا رفتن از پله)
- نازک شدن مو و پوست
- برجسته شدن یا خشکی چشم‌ها (در بیماری گریوز)
- بی‌نظمی یا کم شدن خونریزی قاعدگی
پرکاری درمان‌نشده می‌تواند به اختلال ریتم قلب و پوکی استخوان منجر شود، پس نباید آن را «فقط استرس» تلقی کرد.
چه کسانی بیشتر در معرض خطر هستند؟
بررسی تیروئید در این گروه‌ها اهمیت بیشتری دارد:
- زنان، به‌ویژه بعد از زایمان و در سنین نزدیک به یائسگی
- افراد با سابقه‌ی خانوادگی بیماری تیروئید
- مبتلایان به بیماری‌های خودایمنی مثل دیابت نوع ۱ یا آرتریت روماتوئید
- کسانی که سابقه‌ی پرتودرمانی ناحیه‌ی گردن دارند
- افراد دارای کمبود یا زیادی ید در رژیم غذایی
- مصرف‌کنندگان برخی داروها مثل آمیودارون یا اینترفرون
چه زمانی باید آزمایش تیروئید داد؟
اگر یکی از شرایط زیر را دارید، بهتر است آزمایش را به تعویق نیندازید:
- چند علامت از فهرست‌های بالا همزمان و بیش از چند هفته ادامه دارد
- تغییر بی‌دلیل وزن (افزایش یا کاهش) بدون تغییر در رژیم و فعالیت
- قاعدگی نامنظم یا مشکل در بارداری
- برنامه‌ریزی برای بارداری یا سه‌ماهه‌ی اول بارداری
- سابقه‌ی خانوادگی بیماری تیروئید
- چند ماه پس از زایمان، اگر خلق پایین، خستگی شدید یا تپش قلب دارید
- کلسترول بالا که علت مشخصی ندارد
آزمایش‌های اصلی تیروئید
- TSH: معمولاً اولین و مهم‌ترین آزمایش غربالگری است
- T4 آزاد (Free T4) و در صورت نیاز T3
- آنتی‌بادی‌های تیروئید (Anti-TPO و Anti-TG) برای تشخیص بیماری‌های خودایمنی مثل هاشیموتو
- سونوگرافی تیروئید در صورت وجود گواتر، توده یا ندول
برای دقت بیشتر، آزمایش را طبق دستور پزشک انجام دهید و اگر مکمل‌هایی مثل بیوتین مصرف می‌کنید، حتماً به پزشک یا آزمایشگاه اطلاع بدهید؛ این مکمل می‌تواند نتیجه‌ی برخی آزمایش‌های هورمونی را مخدوش کند.
اگر آزمایش غیرطبیعی بود، چه می‌شود؟
بسیاری از اختلالات تیروئید با دارو و پیگیری منظم کنترل می‌شوند. اما در برخی شرایط، درمان دارویی کافی نیست یا گزینه‌ی مناسبی نیست؛ مثلاً:
- گواترهای بزرگ که به نای یا مری فشار می‌آورند و باعث مشکل در تنفس یا بلع می‌شوند
- ندول‌های مشکوک در سونوگرافی یا نمونه‌برداری
- پرکاری مقاوم به دارو یا برگشت‌کننده
- غده‌هایی که به دلایل ظاهری یا فشاری آزاردهنده‌اند
در چنین مواردی پزشک ممکن است عمل تیروئید را برای برداشتن بخشی از غده یا همه‌ی آن پیشنهاد کند. تصمیم‌گیری درباره‌ی نوع جراحی (برداشت یک لوب یا کل غده) به نوع بیماری، اندازه‌ی غده و نظر تیم درمان بستگی دارد.
همچنین اگر در گردن توده‌ی بدون درد لمس می‌کنید، صدای‌تان مدت طولانی گرفته است یا بلع غذا برایتان دشوار شده، بهتر است زودتر بررسی شوید. بیشتر ندول‌ها خوش‌خیم‌اند، اما در درصد کمی از موارد ممکن است سرطان تیروئید در میان باشد که با تشخیص زودهنگام، درمان موفقی دارد. درباره‌ی روند درمان این بیماری می‌توانید به صفحه‌ی جراحی سرطان تیروئید مراجعه کنید.
نکات کاربردی برای مراقبت از تیروئید
- ید کافی مصرف کنید، اما مکمل ید را خودسرانه و بدون تجویز مصرف نکنید
- سیگار را ترک کنید؛ سیگار خطر بروز عوارض چشمی گریوز را بالا می‌برد
- داروی تیروئید را ناشتا و با فاصله از قهوه، کلسیم و آهن مصرف کنید (طبق توصیه‌ی پزشک)
- آزمایش را دوره‌ای تکرار کنید؛ حتی اگر بهتر شده‌اید، دوز دارو باید پایش شود
- علائم را یادداشت کنید (خواب، وزن، ضربان، خلق‌وخو) تا ویزیت دقیق‌تری داشته باشید
جمع‌بندی
علائم تیروئید اغلب آرام وارد زندگی می‌شوند و با مشکلات روزمره اشتباه گرفته می‌شوند: خستگی، ریزش مو، اضطراب، یبوست یا تپش قلب. اگر چند علامت با هم دارید یا جزو گروه‌های پرخطر هستید، یک آزمایش ساده‌ی TSH می‌تواند مسیر تشخیص را روشن کند. بیشتر اختلالات تیروئید قابل کنترل‌اند و در موارد خاص، جراحی نقش مهمی در درمان دارد.